مسجد نو شیراز

«مسجد جامع جدید» یا «مسجد اتابک»، شناخته شده به «مسجد نو»، دومین مسجد شیراز از دید ارزش تاریخی است. نخستین مسجد شیراز از دید ارزش تاریخی مسجد جامع عتیق و سومین مسجد از این دیدگاه مسجد وکیل است. مسجد نو با بیست هزار متر مربع (دو هکتار) مساحت بزرگ ترین مسجد ایران است. در سال های گذشته مسجد نو به جایگاه برپایی نماز جمعه شهر شیراز بدل شد و ستاد برپایی نماز جمعه با ساختن ساختمان ها و دکاکین و کرایه دادن آن ها از وسعت این مسجد کاست و با ساختن سقف فلزی بر روی محوطه فراخ آن آسیب های سهمگینی بر بافت تاریخی آن وارد نمود. مسجدنو مربوط به اتابکان است و در شیراز، فلکه شاهچراغ، روبروی بقعه شاهچراغ واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۷۳ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد پاسارگاد
مسجد نو شیراز در سال ۵۹۰ ق. بدست اتابک سعد بن زنگی ساخته شد. این مسجد رو به روی بارگاه شاهچراغ در شیراز واقع است. دربارهٔ نام این مسجد نوشته اند که چون چند بار در سال های ۶۹۰، ۱۱۸۳ و ۱۲گرفته است.
این ساختمان، نخست اندرونی «اتابک سعد بن زنگی» بود. او هنگام بیماری سخت فرزندش، نذر کرد که در صورت بازیافتن بهبودی فرزندش، خانه را ویران کند و به جای آن مسجد بسازد. چنین شد و او نذر خود را به جای آورد. در شمال و جنوب این ساختمان، دو رواق (ایوانی که در رده دوم ساخته شود، پیشگاه) بسیار بلند به ارتفاع ۳۰ متر و پهنای ۲۵ متر ساخته شده است. در هر سوی این رواق ها، ۱۲ طاق کم ارتفاع وجود دارد. در پشت رواق جنوبی، شبستان گسترده ای ساخته شده است. در دیواره های شرقی و غربی، ایوان بزرگی در میان وجود دارد که هر طرف آن شش اتاق ساخته شده است.
در ساختمان مسجد نو هم اکنون هیچ کاشی کاری و کار هنری دیده نمی شود، اما پیشانی طاق های بزرگ با کاشی کاری معرق به خط ثلث آذین شده است. نزدیک به ۶۰ سال پیش به دلیل وجود چند درخت چنار در میان صحن، این جایگاه گردشگاه مردم شیراز بود و آب کاریز خیرات از میان آن جریان داشت. مسجد نو در دوره مشروطیت جایگاه گردهمایی آزادی خواهان بود.